بسیاری از ما تصور میکنیم خواب زمانِ «خاموشی» بدن است، اما یافتههای نوین علوم اعصاب پرده از یک عملیات شبانه شگفتانگیز برداشته است. این کشف بزرگ که ابتدا توسط دکتر مایکن ندرگارد (Maiken Nedergaard) و تیمش در مرکز پزشکی دانشگاه روچستر (University of Rochester) انجام و نتایج تکمیلی آن در سالهای اخیر در مجلات معتبری همچون Science و Nature منتشر شده است، از سیستمی به نام «گلیمفاتیک» (Glymphatic System) پرده برمیدارد.
تا به حال فکر کردهاید چرا بعد از یک شب بیخوابی، حس میکنید مغزتان «مهآلود» است؟ پاسخ در همین سیستم نهفته است.
یافته پژوهشی دانشگاه روچستر و کپنهاگ:
دانشمندان دریافتند که مغز برخلاف سایر اعضای بدن، سیستم لنفاوی سنتی ندارد. در عوض، هنگامی که ما به خواب عمیق میرویم، پدیدهای شگفتانگیز رخ میدهد: سلولهای مغزی (آستروسیتها) منقبض شده و فضای بین سلولی تا ۶۰٪ افزایش مییابد. این یافته که با استفاده از میکروسکوپهای پیشرفته دو فوتونی رصد شده، نشان میدهد که در این حال، مایع مغزی-نخاعی (CSF) با فشار وارد این فضاها شده و مثل یک سیستم فاضلاب هوشمند، زبالهها را میشوید.
پاکسازیِ پروتئینهای سمی (بتا-آمیلوئید):
طبق مقالهای که در مجله Journal of Neuroscience به چاپ رسیده، هدف اصلی این شستوشوی شبانه، تخلیه سمومی است که در طول روز بر اثر فعالیت سلولهای عصبی انباشته شدهاند؛ بهویژه پروتئین «بتا-آمیلوئید». تجمع این پروتئین، عامل اصلی ایجاد پلاکهای مغزی در بیماری آلزایمر است. در واقع، خواب باکیفیت، خط مقدم پیشگیری از زوال عقل است.
خواب؛ تنها سوئیچِ فعالساز:
نکته تکاندهنده تحقیقات دانشگاه کپنهاگ اینجاست: سیستم گلیمفاتیک در زمان بیداری تقریباً خاموش است! انرژی مغز در بیداری صرف پردازش اطلاعات میشود و فقط در زمان خواب است که مغز اجازه پیدا میکند انرژی را صرف «نظافت» و دفع سموم کند.
چگونه به این سیستم کمک کنیم؟
۱. اهمیت خواب عمیق (NREM): این سیستم فقط در مراحل عمیق خواب به حداکثر کارایی خود میرسد.
۲. وضعیت خوابیدن (Lateral Position): مطالعات منتشر شده در دانشگاه استونی بروک نشان میدهد که جریان گلیمفاتیک در وضعیت «خوابیدن به پهلو»، به دلیل تسهیل در برگشت وریدی، بسیار موثرتر از خوابیدن به پشت یا شکم است.
پیام مرکز مشاوره به دانشجویان عزیز:
شببیداری برای مطالعه، نه تنها یادگیری را افزایش نمیدهد، بلکه با متوقف کردن «تیم پاکسازی مغز»، باعث تجمع زبالههای مولکولی میشود که نتیجه آن افت تمرکز و خلاقیت در روز بعد است.
ما در مرکز مشاوره و سبک زندگی دانشگاه شیراز، همراه شما هستیم تا با تکیه بر یافتههای متقن علمی، سبک زندگی سالمتری را تجربه کنید.